Ερεθιστική και αλλεργική δερματίτιδα εξ’ επαφής, έκζεμα χειρών

Τι είναι η δερματίτιδα εξ επαφής;

Η δερματίτιδα εξ επαφής είναι μια φλεγμονώδης αντίδραση του δέρματος που προκαλείται όταν αυτό έρχεται σε επαφή με ορισμένες ουσίες. Υπάρχουν δύο κύριες μορφές:

• Ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής (ΕΔΕ) → προκαλείται από άμεση τοξική/ερεθιστική δράση μιας ουσίας πάνω στο δέρμα.
• Αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής (ΑΔΕ) → οφείλεται σε αλλεργική αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος απέναντι σε συγκεκριμένη ουσία (αλλεργιογόνο).

Τι είναι η ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής (ΕΔΕ);

Η ΕΔΕ είναι η πιο συχνή μορφή. Δεν χρειάζεται να είσαι αλλεργικός. Προκύπτει όταν μια ερεθιστική ουσία βλάψει τον προστατευτικό φραγμό του δέρματος.

• Εμφανίζεται συχνά σε άτομα με συχνό πλύσιμο χεριών, επαφή με καθαριστικά, διαλύτες ή απολυμαντικά.
• Μπορεί να εμφανιστεί άμεσα (λεπτά–ώρες μετά την επαφή) ή να γίνει χρόνια με επαναλαμβανόμενη έκθεση.
• Συμπτώματα: ξηρότητα, ερυθρότητα, καύσος, σκασίματα, πόνος, και σε προχωρημένες καταστάσεις πάχυνση του δέρματος.

Τι είναι η αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής (ΑΔΕ);

Η ΑΔΕ είναι μια ανοσολογική αντίδραση τύπου IV (καθυστερημένη υπερευαισθησία). Αυτό σημαίνει ότι:

• Αρχικά, ο οργανισμός «ευαισθητοποιείται» μετά από επαναλαμβανόμενη επαφή με μια ουσία (αλλεργιογόνο).
• Στη συνέχεια, κάθε φορά που έρχεσαι ξανά σε επαφή με την ουσία, εμφανίζεται αντίδραση με καθυστέρηση 24–72 ωρών.
• Συμπτώματα: ερυθρότητα, κνησμός, φυσαλίδες, υγρό/έκκριση, μερικές φορές έντονη απολέπιση.

Ποιες ουσίες προκαλούν ΕΔΕ και ποιες ΑΔΕ;

• Συχνές αιτίες ΕΔΕ:
  • Συχνό πλύσιμο χεριών (“wet work”)
  • Απορρυπαντικά, σαπούνια, διαλύτες, απολυμαντικά
  • Χημικές ουσίες στην εργασία (κομμωτική, καθαριότητα, υγειονομικό προσωπικό)
  • Κρύο, ξηρό περιβάλλον, μηχανική τριβή
• Συχνές αιτίες AΔΕ:
  • Μέταλλα (νικέλιο, χρώμιο, κοβάλτιο)
  • Καλλυντικά (αρώματα, συντηρητικά όπως parabens, φορμαλδεΰδη, methylisothiazolinone)
  • Βαφές μαλλιών (π-φαινυλενοδιαμίνη – PPD)
  • Φυτικά εκχυλίσματα (π.χ. poison ivy, Balsam of Peru)
  • Λάτεξ ή συστατικά γαντιών

Τι είναι το έκζεμα χειρών;

Το έκζεμα χειρών είναι μια πολύ συχνή μορφή δερματίτιδας που περιορίζεται στα χέρια. Οφείλεται σε διάφορους μηχανισμούς:

• ΕΔΕ → από συχνό πλύσιμο, καθαριστικά, απολυμαντικά.
• ΑΔΕ → από αλλεργιογόνα όπως μέταλλα, καλλυντικά, γάντια.
• Ατοπική δερματίτιδα χειρών → σε άτομα με ιστορικό ατοπίας, όπου ο δερματικός φραγμός είναι πιο ευαίσθητος.
• Δυσιδρωσικό έκζεμα → ξαφνική εμφάνιση βαθέως εντοπιζόμενων φυσαλλίδων στις πλάγιες και παλαμιαίες επιφάνειες των δακτύλων, που είναι πολύ κνησμώδεις. Οι συχνές υποτροπές μπορεί να οδηγήσουν σε χρόνια δερματίτιδα χειρών
• Μικτή δερματίτιδα → συνδυασμός ΕΔΕ, ΑΔΕ και ατοπίας.
• Δερματίτιδα από πρωτεΐνη → εμφανίζεται κυρίως σε επαγγελματίες που δουλεύουν με τρόφιμα (μάγειρες, κρεοπώλες). Ξεκινά με κνίδωση στα χέρια και εξελίσσεται σε χρόνιο έκζεμα.
• Νομισματοειδές έκζεμα των χειρών

Μια άλλη κατηγοριοποίηση του εκζέματος με βάση την κλινική εικόνα, είναι σε:

• Οξύ έκζεμα → με ερύθημα, οίδημα, ορορροή (τρέχει υγρό) και φυσαλλίδες
• Υποξύ/χρόνιο έκζεμα → απολέπιση, πάχυνση και ραγάδες (επιμήκεις διαβρώσεις), εμφάνιση αλλοιώσεων στα νύχια

Τι συμπτώματα έχει το έκζεμα χειρών;

• Κνησμό, καύσο ή αίσθημα νυγμών (τσιμπημάτων)
• Οι βλάβες συνήθως είναι αμφοτερόπλευρες και μπορεί να εμφανίζονται στην παλάμη ή τη ράχη του χεριού ή και στα δύο
• Η μορφολογία και το μοτίβο των βλαβών μπορεί να ποικίλλει με βάση την αιτιολογία

Πώς γίνεται η διάγνωση;

• Ιστορικό: Πότε εμφανίζονται τα συμπτώματα, επαγγελματική ή οικιακή έκθεση, διάρκεια και συχνότητα.
• Κλινική εξέταση: Μορφολογία, εντόπιση, χρόνια ή οξεία εικόνα.
• Patch testing: το «χρυσό στάνταρ» για διάγνωση της ΑΔΕ (ανιχνεύει αλλεργιογόνα).
• Prick test: χρήσιμο ειδικά για protein contact dermatitis.

Πώς αντιμετωπίζεται η δερματίτιδα εξ’ επαφής και η δερματίτιδα χειρών;

1. Αποφυγή του υπεύθυνου ερεθιστικού ή αλλεργιογόνου – το πιο σημαντικό βήμα.
2. Προστασία δέρματος:
   1. Χρήση βαμβακερών γαντιών κάτω από προστατευτικά γάντια.
   1. Ήπια σαπούνια χωρίς άρωμα, συχνή ενυδάτωση.
3. Τοπική θεραπεία:
   1. Τοπικά κορτικοστεροειδή για μείωση φλεγμονής.
   1. Αντιισταμινικά για τον κνησμό.
   1. Σε χρόνια ΕΔΕ→ μαλακτικά, φροντίδα φραγμού.
4. Σε σοβαρές/χρόνιες περιπτώσεις:
   1. Φωτοθεραπεία (UVB, PUVA).
   1. Συστηματικά ανοσοκατασταλτικά (κυκλοσπορίνη, μεθοτρεξάτη) σε ανθεκτικές περιπτώσεις.

Ποια είναι η πρόγνωση;

• Η ΕΔΕ συχνά βελτιώνεται με αποφυγή ερεθιστικών παραγόντων, αλλά μπορεί να γίνει χρόνια σε συνεχή έκθεση.
• Η ΑΔΕ παραμένει για όλη τη ζωή (ο οργανισμός μένει «ευαισθητοποιημένος»), αλλά ο έλεγχος είναι εφικτός με αποφυγή του αλλεργιογόνου.
• Η δερματίτιδα χειρών μπορεί να υποτροπιάζει, ειδικά σε επαγγελματίες που έχουν συνεχή έκθεση.

Πότε πρέπει να δω δερματολόγο;

• Όταν τα συμπτώματα δεν υποχωρούν με απλά μέτρα.
• Όταν υποτροπιάζουν ή είναι έντονα και επηρεάζουν την εργασία/καθημερινότητα.
• Όταν υπάρχει υποψία επαγγελματικής δερματίτιδας.
• Όταν χρειάζεται patch test για αναγνώριση αλλεργιογόνου.